الگوی سر و شانه در تحلیل تکنیکال | انواع الگو سر و شانه

الگوی سر و شانه یک پترن کلیدی در تحلیل تکنیکال است که از طریق تشکیل سه قله متوالی، احتمال تغییر روند از صعودی به نزولی را نشان می‌دهد. الگوی سر و شانه معکوس که اغلب به آن الگوی سر و شانه در کف گفته می‌شود (چون متشکل از سه دره است)، نشان‌دهنده تغییر روند از نزولی به صعودی است.

این الگوی نموداری به‌طور گسترده توسط معامله‌گران به‌عنوان یک سیگنال قابل اعتماد در نظر گرفته می‌شود. بااین‌وجود مانند سایر الگوهای تکنیکالی مصون از خطا نیست و باید به‌عنوان بخشی از یک استراتژی معاملاتی گسترده‌تر مورد استفاده قرار گیرد.

الگوی سر و شانه چیست؟

الگو سر و شانه، در تحلیل تکنیکال، نشانه‌ای از تضعیف روند صعودی و احتمال تغییر روند در همان تایم فریم است. این الگو با سه قله مشخص می‌شود، قله مرکزی که به آن «سر» می‌گویند و دو قله جانبی با ارتفاع مشابه که با نام «شانه» شناخته می‌شوند. ساختار این الگو به شرح زیر است:

• در یک روند صعودی، قیمت یک نماد معاملاتی تا یک ناحیه صعود می‌کند و سپس وارد فاز اصلاح می‌شود؛ این حرکت اولین قله یا «شانه چپ» را تشکیل می‌دهد.
• پس از اصلاح، قیمت دوباره صعودی شده و یک سقف بالاتر از شانه چپ زده، که «سر الگو» شکل می‌گیرد.
• در ادامه قیمت دوباره اصلاح کرده، برای سومین بار صعودی می‌شود و تقریبا به اندازه  ارتفاع شانه چپ بالا می‌رود؛ این حرکت قله سوم یا «شانه راست» را تشکیل می‌دهد.
• کف‌های ایجاد شده، «خط گردن» را شکل می‌دهند که در تایید الگو نقش مهمی دارد.

تحلیل الگو سر و شانه

الگو سر و شانه نشان می‌دهد که قدرت خریداران کم‌کم در حال کاهش است، بازار دیگر توان ثبت سقف‌های بالاتر را ندارد و با شکست معتبر خط گردن، احتمال ادامه حرکت نزولی افزایش می‌یابد. الگوی سر و شانه معکوس (که در بخش بعدی توضیح داده‌ایم) نیز نشان از تغییر احتمالی روند نزولی ماژور به صعودی دارد.

معمولا نقطه ورود پس از شکست خط گردن و تأیید آن در نظر گرفته می‌شود، حد ضرر اغلب بالاتر از شانه راست قرار می‌گیرد و هدف قیمتی بر اساس فاصله عمودی (ارتفاع) بین سر و خط گردن محاسبه و از محل شکست به سمت پایین (یا بالا در نسخه معکوس) اعمال می‌شود.

با وجود اعتبار آماری این الگو، سیگنال‌های آن قطعی نیستند و استفاده از مدیریت ریسک، بررسی حجم معاملات و درنظرگرفتن ساختار کلی بازار برای کاهش خطا ضروری است.

انواع الگو سر و شانه

انواع الگو سر و شانه در چارت به دو صورت الگوی سر و شانه سقف و الگوی سر و شانه کف مشاهده می‌شود. اما این دو نوع الگو سر و شانه چه ساختاری دارند و تفاوتشان با هم در چیست؟

الگوی سر و شانه سقف (Head and Shoulders Top)

الگوی سر و شانه سقف که یکی از الگوهای بازگشتی در تحلیل تکنیکال است، در انتهای یک روند صعودی تشکیل می‌شود و می‌تواند نشانه‌ای از تضعیف روند و سرانجام احتمال تغییر جهت قیمت از صعودی به نزولی باشد. نحوه تشکیل این الگو به شرح زیر است:

1. قیمت به یک ناحیه مقاومتی یا سقف قیمتی می‌رسد و سپس کاهش می‌یابد. به قله تشکیل شده، شانه چپ می‌گویند.
2. قیمت دوباره صعودی شده، سقفی بالاتر از شانه چپ ایجاد می‌کند و سپس وارد فاز اصلاح می‌شود. قله‌ای که تشکیل شده، سر الگو نام دارد.
3. قیمت بار دیگر صعودی می‌شود اما قبل از رسیدن به سقف سر و تقریبا هم‌طراز با سقف شانه چپ، نزولی می‌شود. به این قله شانه راست گفته می‌شود.
4. کف‌های ایجادشده بین شانه چپ و شانه راست، خط گردن را تشکیل می‌دهند.

الگوی سر و شانه کف (Head and Shoulders Bottom)

الگوی سر و شانه کف که با نام سر و شانه معکوس هم شناخته می‌شود، در انتهای یک روند نزولی شکل می‌گیرد. تشکیل این الگو به‌معنای تضعیف روند نزولی و احتمال برگشت و صعودی شدن روند است. نحوه تشکیل این پترن به شرح زیر است:

1. قیمت به یک کف قیمتی می‌رسد، سپس وارد فاز اصلاح صعودی می‌شود. این دره، شانه چپ را تشکیل می‌دهد.
2. قیمت مجددا نزولی شده و از کف قبلی پایین‌تر می‌‌رود، سپس دوباره اصلاح صعودی انجام می‌دهد. در اینجا سر الگو شکل می‌‌گیرد.
3. قیمت بار دیگر کاهش می‌یابد، اما معمولاً نمی‌تواند به عمق سر برسد و کفی هم‌سطح یا بالاتر از شانه چپ ایجاد می‌کند. این دره نیز شانه راست نامیده می‌شود.
4. سقف‌های اصلاحی میان این دره‌ها، خط گردن را تشکیل می‌دهند.

انواع الگو سر و شانه از نظر شکل ظاهری

مهم‌ترین اشکال غیراستاندارد این الگو عبارت‌اند از:

• الگوی سر و شانه با شانه چپ بلندتر
• الگو سر و شانه با شانه راست بلندتر
• الگو سر و شانه با شانه‌های نامتقارن
• الگو سر و شانه با بیش از یک سر هم‌اندازه
• الگو سر و شانه با چند سر با اندازه‌های مختلف (در تایم‌های بالاتر معمولا تبدیل به یک سر می‌شوند)
• الگوی سر و شانه با خط گردن مورب یا مایل

الگوی سر و شانه سقف و الگوی سر و شانه کف از نظر شکل ظاهری معمولا به شکل‌های مختلف مشاهده می‌شوند و همیشه به زیبایی تصویر یا شماتیک بالا نیستند. به همین دلیل شناسایی آن‌ها نه تنها برای تریدرهای مبتدی گاه بسیار مشکل می‌شود، بلکه حتی اگر بتوانند تشخیص دهند، باز ممکن است به دلیل خط گردن مایل، نقطه ورود به معامله را نتوانند به آسانی تشخیص دهند.

اجزای تشکیل‌دهنده الگوی سر و شانه

الگوی سر و شانه چهار جزء دارد:

• شانه چپ: پس از یک روند صعودی طولانی مدت، قیمت که تقریبا تا یک ناحیه مهم (مقاومت، عرضه، فیبوناچی) افزایش یافته است، دچار کاهش می‌شود و تا یک کف تشکیل دهد. این کف، همان شانه چپ است.
• سر الگو: قیمت پس از تشکیل کف (در یک ناحیه مهم)، دوباره افزایش می‌یابد تا دومین سقف را که بالاتر از سقف قبلی است، تشکیل دهد و دوباره کاهش می‌یابد. در این مرحله سر را می‌توانید مشاهده کنید.
• شانه راست: قیمت برای سومین بار افزایش می‌یابد، اما فقط تا حدود سطح سقف شانه چپ، برمی‌گردد و مجددا نزولی می‌شود.
• خط گردن: با وصل کردن کف‌های اصلاحی بین شانه چپ و سر و بین سر و شانه راست، خط گردن تشکیل می‌شود.

در الگوی سر و شانه کف (معکوس)، ساختار برعکس است؛ شانه‌ها و سر در پایین شکل می‌گیرند و شکست خط گردن به سمت بالا، نشان‌دهنده احتمال تغییر روند نزولی به صعودی است.

نحوه تشخیص الگو سر و شانه در چارت

برای تشخیص الگو سر و شانه در چارت ابتدا باید روند غالب در تایم فریم موردنظر را شناسایی کنید. کافی است چارت را مقداری Zoom Out کنید. اکنون در انتهای یک روند صعودی برای مشاهده الگوی سر و شانه سقف به‌دنبال پیدا کردن سه قله یا شکل ۸۸۸ فارسی باشید که سقف عدد ۸ وسط،‌ بالاتر از دو سقف اعداد ۸ کناری باشد. در انتهای یک روند نزولی نیز برای پیدا کردن یک الگوی سر و شانه کف، به‌دنبال پیدا کردن سه دره یا شکل ۷۷۷ فارسی باشید که کف عدد ۷ وسط، پایین‌تر از کف دو تا ۷ کناری باشد.

خط گردن را بین شانه‌ها و سر رسم کنید؛ شکست معتبر آن تأیید نهایی الگو است و معمولاً نقطه ورود به معامله محسوب می‌شود. بررسی حجم نیز می‌تواند به تشخیص اعتبار الگو کمک کند.

ورود به معامله تنها پس از تأیید شکست خط گردن، تعیین حد ضرر مناسب و تاییدیه از اندیکاتورها توصیه می‌شود. نباید صرفاً به دلیل شکل‌گیری الگو یا ترس از ازدست‌دادن موقعیت وارد شد.

حجم در الگوی سر و شانه

معامله‌گرانی که از الگوی سر و شانه برای ورود به پوزیشن استفاده می‌کنند، معمولا برای تاییدیه ورود از اندیکاتورها نیز بهره می‌برند. این تریدرها بیشتر از اندیکاتورهای آر اس آی (RSI)، مکدی (MACD)، استوکاستیک (Stochastic)، مومنتوم (Momentum) و سایر اندیکاتورهایی که میزان حجم را نشان می‌دهند، استفاده می‌کنند.

لطفا به تصویر زیر با دقت نگاه کنید:

• قیمت در شانه چپ تا یک ناحیه‌ای کاهش پیدا کرده است. اگر به کف دره قبل از آن دقت کنید، متوجه می‌شوید که میزان حجم به‌قدری زیاد بوده که خط سیگنال اندیکاتور RSI به زیر عدد ۳۰ رسیده و حالت اشباع فروش را نشان می‌دهد.
• هنگامی که قیمت شانه چپ را شکل می‌دهد، با اینکه کف پایین‌تر ساخته است اما RSI بالای عدد ۳۰ را نشان می‌دهد که به‌معنای کاهش یافتن میزان حجم است.
• قیمت تا ناحیه مستطیل زرد رنگ افزایش یافته و سپس نزولی شده و کف پایین‌تر را زده است (همان کف سر الگو)، اما مشاهده می‌کنید که اندیکاتور RSI به‌رغم پایین‌تر آمدن قیمت، بالاتر رفته و باز هم میزان حجم کمتر فروش را نشان می‌دهد.
• اکنون کاملا متوجه می‌شوید که قیمت و اندیکاتور با یکدیگر واگرایی تشکیل داده‌اند یعنی اندیکاتور کاهش قیمت بیشتر را تایید نمی‌کند.
• حال کافی است منتظر بمانید تا قیمت از کف ناحیه سر به ناحیه زرد رنگ برگردد و مجددا کاهش پیدا کند و شانه راست را بسازد.
• هنگامی که شانه راست ساخته شده، اندیکاتور RSI باز هم بالاتر رفته و نشان می‌دهد که از میزان حجم پوزیشن‌های فروشندگان به‌شدت کاسته شده است.

این عوامل به شما داده‌های ارزشمندی را ارائه می‌دهند تا به آسانی بتوانید تحلیل کنید که روند نزولی خاتمه پیدا کرده و قیمت قصد صعود را دارد.

مزایا و معایب استفاده از الگوی سر و شانه

مزایای الگوی سر و شانه:

• معامله‌گران باتجربه آن را به‌راحتی و سریع تشخیص می‌دهند.
• امکان تعیین اهداف سود بر اساس ارتفاع قله سر وجود دارد.
• برای افزایش میزان سود،‌ می‌توان این الگو را در تایم فریم‌های بالاتر استفاده کرد.
• الگوی سر و گردن در تمام بازارها از قبیل فارکس، ارزهای دیجیتال یا سهام بورسی قابل استفاده است.
• الگو در تمام تایم فریم‌ها استفاده می‌شود، اما هرچه تایم فریم بالاتر باشد، میزان سود نیز بیشتر است.

معایب الگوی سر و شانه:

• برای معامله‌گران تازه‌کار تشخیص الگو با خط گردن کج یا شانه‌های نامتقارن دشوار است.
• حد ضرر معمولاً چند پیپ بالاتر یا پایین‌تر از سر قرار می‌گیرد و ریسک معامله بالا است.
• هرچه تایم فریم بالاتر باشد، ریسک هم بیشتر می‌شود.
• خط گردن، مکان ثابت و مشخصی ندارد، به‌ویژه در صورت وجود شدوهای بلند نیاز به مهارت و تجربه زیادی است.
• اگر جهت روند اشتباه تشخیص داده شود، الگو سودآور نیست و حد ضرر فعال می‌شود.
• الگوی سر و گردن در بسیاری مواقع درست عمل نمی‌کند و با ریسک بسیار زیاد همراه است.
• اختلاف ارتفاع قله سر و شانه‌ها می‌تواند تصمیم‌گیری برای ورود به معامله را دشوار کند.

مثال‌های کاربردی از الگو سر و شانه در بازار فارکس

برای ورود به معامله با الگو سر و شانه، به دو روش می‌توانید وارد معامله شوید. یکی روش اگرسیو یا ریسکی است و دیگری روش محافظه‌کارانه که یک روش بسیار مطمئن‌تر است. اکثر تریدرهای حرفه‌ای از روش دوم استفاده می‌کنند. 

در ادامه هر روش‌ ورود به معامله را در یک روند صعودی شرح می‌دهیم. واضح است که برای ورود به معامله با این الگو در یک روند نزولی باید عکس این موارد عمل کنید.

روش پر ریسک

برای انتخاب نقطه ورود در الگو سر و شانه به‌صورت اگرسیو یا پر ریسک می‌توانید به شرح زیر عمل کنید:

•  ابتدا خط گردن را از کلوز کندل‌ها یا نوک شدوها رسم کنید. البته بهتر است که از کلوز کندل‌ها تا انتهای شدوها یک ناحیه مستطیلی رسم کنید.
• اکنون منتظر بمانید تا قیمت پس از تشکیل کامل این الگو، ناحیه گردن را به پایین بشکند و زیر ناحیه کلوز دهد.
• صبر کنید تا قیمت برگردد و به ناحیه پولبک بزند.
• هنگامی که قیمت بار دیگر نزولی شد، در اوپن کندل بعد می‌توانید معامله فروش (Sell) باز کنید.

روش محافظه‌کارانه یا کم ریسک

در روش کم ریسک میزان موفقیت شما می‌تواند بسیار افزایش یابد:

• ابتدا اجازه دهید تا الگو به‌طور کامل تشکیل شود.
• صبر کنید تا قیمت خط گردن را به پایین بشکند و مقداری از آن فاصله بگیرد.
• اکنون منتظر بمانید تا قیمت برگردد و به ناحیه خط گردن برسد.
• هنگامی که قیمت پس از تاچ کردن خط گردن بار دیگر نزولی شد، می‌توانید معامله فروش (Sell) باز کنید.
• استاپ لاس چند پیپ بالاتر از ناحیه گردن و حد سود نیز به اندازه ارتفاع قله سر تا خط گردن است.

تبصره: اگر شانه راست کوتاه باشد و قیمت زیاد نوسان داشته باشد، حد ضرر بهتر است روی شانه راست قرار گیرد.