بازار جهانی نفت با شرایط کم‌سابقه‌ای روبه‌رو شده است؛ در حالی که قیمت نفت برنت دوباره به بالای ۱۰۷ دلار رسیده، برخی محموله‌های نفتی خاورمیانه با ده‌ها دلار تخفیف عرضه می‌شوند و در سوی دیگر، نفت‌هایی که بدون عبور از گلوگاه‌های پرریسک قابل انتقال هستند، با قیمت‌های بسیار بالاتر خریدار پیدا می‌کنند. تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز و باب‌المندب و توقف خط لوله مهم عربستان، باعث شده «موقعیت جغرافیایی» به یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده قیمت هر بشکه نفت تبدیل شود.

شکاف بزرگی میان قیمت نفت‌هایی که پشت گلوگاه‌های حمل‌ونقل خاورمیانه گرفتار شده‌اند و محموله‌هایی که امکان انتقال آزادانه‌تری دارند شکل گرفته است. نفت Basrah Medium عراق برای بارگیری اکتبر با حدود ۴۳.۰۶ دلار تخفیف نسبت به نفت Murban امارات عرضه شده و نفت Al-Shaheen قطر نیز حدود ۲۴.۹۲ دلار ارزان‌تر از Murban قیمت‌گذاری شده است.

این اختلاف بزرگ لزوماً به کیفیت نفت مربوط نیست. مسئله اصلی این است که خریدار برای انتقال برخی محموله‌ها باید ریسک عبور از تنگه هرمز یا سایر مسیرهای ناامن منطقه را بپذیرد. در مقابل، نفت‌هایی که خارج از این گلوگاه‌ها قرار دارند یا دسترسی مطمئن‌تری به بازارهای آسیایی دارند، با پرمیوم قابل‌توجهی معامله می‌شوند.

نمونه بارز این وضعیت نفت Pyrenees استرالیاست که طبق محاسبات رویترز به ۱۳۸.۰۴ دلار در هر بشکه رسیده است. قیمت این نفت از آغاز درگیری‌ها تاکنون حدود ۹۶ درصد افزایش یافته، در حالی که رشد برنت در همین دوره حدود ۴۴ درصد بوده است. این اختلاف نشان می‌دهد بازار حاضر است برای نفتی که بدون عبور از مسیرهای پرریسک به پالایشگاه‌های آسیایی می‌رسد، بهای بسیار بیشتری پرداخت کند.

فشار بر بازار زمانی بیشتر شد که حملات پهپادی، خط لوله شرق به غرب عربستان را از کار انداخت. این خط لوله در ماه‌های اخیر یکی از مهم‌ترین راه‌های عربستان برای دور زدن اختلالات تنگه هرمز بود و حدود ۴ میلیون بشکه نفت در روز، معادل نزدیک به ۴ درصد عرضه جهانی را به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کرد.

ذخایر موجود در ینبع تنها برای حفظ صادرات به مدت حدود پنج تا هفت روز کافی است. برآوردها درباره زمان تعمیر خط لوله متفاوت است؛ برخی منابع از امکان بازگشت سریع‌تر بخشی از ظرفیت سخن گفته‌اند و یک منبع نیز احتمال داده تعمیر کامل پنج تا شش هفته طول بکشد.

در صورت طولانی‌شدن توقف این مسیر، بازار ممکن است با کاهش قابل‌توجه دیگری در عرضه عربستان مواجه شود. تولید نفت این کشور نیز پیش از حادثه تحت فشار قرار گرفته بود و طبق داده‌های گزارش‌شده به اوپک، تولید عربستان در ماه اوت به حدود ۶.۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته بود؛ در حالی که این رقم در فوریه ۱۰.۹ میلیون بشکه در روز بود.

مشکل عربستان تنها به خط لوله محدود نمی‌شود. حوثی‌های یمن نیز با پیشروی در نزدیکی باب‌المندب، نگرانی‌ها درباره امنیت مسیر جنوبی دریای سرخ را افزایش داده‌اند. کشتی‌ها همچنان از این مسیر عبور می‌کنند، اما تهدید حمله به شناورهای سعودی ریسک استفاده از این آبراه را بالا برده است.

در چنین شرایطی، حتی انتقال نفت عربستان از شرق این کشور به دریای سرخ نیز دیگر راه‌حلی کاملاً بدون ریسک محسوب نمی‌شود؛ چراکه نفت پس از رسیدن به ینبع همچنان برای حرکت به سمت بسیاری از بازارها به مسیرهای دریای سرخ وابسته است.

هم‌زمان، ترافیک تنگه هرمز نیز همچنان بسیار پایین‌تر از شرایط عادی است. داده‌های رهگیری کشتی‌ها نشان می‌دهد در آخر هفته تنها چهار شناور کالایی در مسیر خروج و ۱۰ شناور در مسیر ورود از این تنگه ثبت شده‌اند. پیش از آغاز درگیری‌ها، به طور متوسط حدود ۱۲۵ کشتی تجاری در روز از هرمز عبور می‌کردند و این آبراه مسیر انتقال نزدیک به یک‌پنجم عرضه روزانه نفت و گاز طبیعی مایع جهان بود. البته بخشی از کشتی‌ها اکنون با خاموش‌کردن فرستنده‌های موقعیت‌یابی خود عبور می‌کنند و بنابراین آمار رسمی تمام ترددها را نشان نمی‌دهد.

افزایش ریسک فقط بر قیمت خود نفت اثر نگذاشته است. نرخ اجاره ابرنفتکش‌ها نیز به رکوردهای تازه‌ای رسیده است. براساس داده‌های بورس بالتیک، هزینه حمل نفت با نفتکش‌های VLCC از خلیج عمان به چین به حدود ۱۱.۵۰ دلار برای هر بشکه رسیده است. افزایش ریسک حمله به کشتی‌ها باعث شده تعداد نفتکش‌هایی که حاضرند در منطقه فعالیت کنند کاهش یابد و صاحبان کشتی برای پذیرش این ریسک هزینه بیشتری مطالبه کنند.

مجموع این عوامل روز دوشنبه قیمت نفت برنت را بار دیگر به بالای ۱۰۷ دلار رساند. برنت حدود ۳ درصد رشد کرد و در محدوده ۱۰۷.۸۱ دلار معامله شد، در حالی که نفت خام آمریکا نیز به بالای ۱۰۲ دلار رسید.

آنچه اکنون در بازار نفت رخ می‌دهد، فراتر از یک جهش ساده قیمت ناشی از تنش‌های ژئوپلیتیک است. بازار فیزیکی نفت عملاً در حال دوپاره‌شدن است: بشکه‌ای که در منطقه‌ای پرریسک گرفتار شده، ممکن است برای پیدا کردن خریدار نیازمند ده‌ها دلار تخفیف باشد؛ در حالی که نفتی با مسیر انتقال امن‌تر، حتی با کیفیت مشابه، با پرمیوم سنگین معامله می‌شود.

تا زمانی که امنیت عبور از هرمز و باب‌المندب بهبود پیدا نکند و خط لوله شرق به غرب عربستان به ظرفیت عادی بازنگردد، «محل قرار گرفتن نفت» می‌تواند به اندازه کیفیت آن در تعیین قیمت اهمیت داشته باشد؛ وضعیتی که علاوه بر بازار انرژی، از مسیر افزایش هزینه سوخت و حمل‌ونقل، خطر تشدید فشارهای تورمی در اقتصاد جهانی را نیز افزایش داده است.