چه بر سر صرافی‌های رمزارز ایرانی آمد؟ آمار ۱۰ ساله راه‌اندازی و تعطیلی

با وجود نفوذ گسترده ارزهای دیجیتال در میان اقشار مختلف جامعه و حجم تراکنش‌های قابل توجه صرافی ها، همچنان بازار ارزهای دیجیتال در ایران فاقد ساختار رسمی است. برخلاف بازارهای سنتی مالی که تحت نظارت دقیق نهادهای متولی فعالیت می‌کنند، اکوسیستم صرافی‌های رمزارز در کشور ما هنوز فاقد یک نظام نظارتی شفاف و یکپارچه است. همین مسئله باعث شده تا آمارهای رسمی از وضعیت پایداری و عملکرد اکوسیستم صرافی‌های رمزارز در دسترس نباشد.

ما در ایران بروکر، با هدف ارتقای شفافیت و آگاهی‌بخشی به کاربران، کارنامه فعالیت صرافی‌های رمزارز ایران را از سال 1395 تا شهریور 1405 مورد ارزیابی دقیق قرار داده‌ایم. در این گزارش سعی داریم تصویری واقع‌بینانه از آنچه در سال‌های اخیر بر صرافی‌های داخلی گذشته است، ترسیم کنیم.

تعداد صرافی‌های ارز دیجیتال در ایران

در آذر ماه 1403، در یازدهمین همایش سالانه بانکداری نوین و نظام‌های پرداخت، آقای فرزین، رئیس‌کل وقت بانک مرکزی، از فعالیت 218 کارگزار رمزارز در سطح کشور سخن به میان آورد. با این حال، باید توجه داشت که واژه کارگزار از سوی او به‌صورت دقیق تعریف نشد و مشخص نیست که آیا این آمار تنها شامل صرافی‌های ارز دیجیتال می‌شود یا کسب‌وکارهای واسط دیگر را نیز در بر می‌گیرد.

در شرایطی که آمار رسمی به جز داده اعلام شده توسط رئیس کل بانک مرکزی در سال 1403 وجود ندارد، تیم تحقیقاتی ما در ایران بروکر تا شهریور 1405، موفق به شناسایی و بررسی دقیق 218 صرافی ارز دیجیتال در ایران شده است. برای بسیاری از این صرافی‌ها، یک مطلب اختصاصی نقد و بررسی در سایت ایران بروکر منتشر شده تا کاربران پیش از هرگونه سرمایه‌گذاری، به شناخت دقیق‌تری از پلتفرم مورد نظر خود دست یابند. در ادامه گزارش حاضر، مبنای تحلیل و بررسی، تعداد 218 صرافی ارز دیجیتال در ایران است.

آمار صرافی‌های فعال و تعطیل شده تا شهریور 1405

وضعیت پایداری در صنعت صرافی‌های ارز دیجیتال، یکی از بزرگترین دغدغه‌های کاربران است. بر اساس بررسی‌های میدانی کارشناسان ایران بروکر در شهریور 1405، وضعیت فعالیت صرافی‌های ارز دیجیتال ایران به شرح زیر است:‌

• تعداد صرافی‌های فعال: 130 صرافی (60 درصد از کل پلتفرم‌های تأسیس شده)
• تعداد صرافی‌های تعطیل یا غیرفعال: 88 صرافی (40 درصد از کل پلتفرم‌های تأسیس شده)

نرخ 40 درصدی توقف فعالیت صرافی‌ها، رقمی بسیار قابل‌تأمل است. این حجم از خروج از بازار، نشان‌دهنده ریسک بالای فعالیت در این حوزه و ضرورت فوری برای شفاف‌سازی قوانین و ایجاد چارچوب‌های نظارتی است تا حقوق سرمایه‌گذاران رمزارز در ایران بیش از این دستخوش آسیب‌های ناشی از بی‌ثباتی نشود.

تعداد صرافی راه‌اندازی شده در ایران به تفکیک سال

اکوسیستم صرافی‌های ایران در طی یک دهه اخیر، فراز و نشیب‌های زیادی را پشت سر گذاشته است. جدول زیر نشان‌دهنده روند تاسیس صرافی‌ها به تفکیک هر سال از 1395 تا 1405 است.

سال‌های 1397 تا 1400 را می‌توان دوران طلایی و اوج شکوفایی اکوسیستم صرافی‌های رمزارز در ایران دانست. اما از سال 1403 به بعد، شاهد افت شدید در روند تاسیس صرافی‌های جدید هستیم. شرایط دشوار اقتصادی، محدودیت‌ها و قطع بلندمدت اینترنت، فضای خاص ناشی از شرایط جنگی کشور و البته تشدید فعالیت‌های نظارتی بانک مرکزی، همگی دست‌به‌دست هم داده‌اند تا اشتیاق و توان برای ورود بازیگران جدید به این بازار به‌شدت کاهش یابد. البته نباید از موضوع مهم دیگر یعنی اشباع ظرفیت فعالیت صرافی‌های ارز دیجیتال در ایران نیز غافل شد.

آمار توقف فعالیت صرافی‌های ایران به تفکیک سال

در جدول زیر، روند تعطیل شدن موقت یا دائمی صرافی‌های ارز دیجیتال ایرانی را طی سال‌های گذشته مشاهده می‌کنید. تا قبل از سال 1401، تقریبا هیچ یک از صرافی‌های تأسیس شده در کشور تعطیل نشدند؛ اما از سال 1401 شرایط تغییر کرده است.

همان‌طور که مشاهده می‌کنید، از سال 1403 موج تعطیلی صرافی‌ها شدت گرفته است. نکته نگران‌کننده، توقف فعالیت 40 صرافی ارز دیجیتال تنها در 6 ماه ابتدایی سال 1405 است. به‌عبارت دیگر، حدود 45 درصد صرافی‌هایی که تا به امروز فعالیت خود را متوقف کرده‌اند، در بازه زمانی فروردین تا شهریور 1405 دست به این اقدام زده‌اند که آمار نگران‌کننده‌ای است.

بار دیگر، مهم‌ترین چالش‌هایی که منجر به افزایش روند تعطیل شدن صرافی‌ها در 3 سال گذشته را تشدید کرده‌اند، مرور می‌کنیم:

• تشدید فعالیت‌های نظارتی بانک مرکزی
• قطع طولانی مدت اینترنت به‌خصوص در سال‌های 1404 و 1405
• شرایط اقتصادی دشوار کشور
• شرایط جنگی حاکم بر کشور در سال‌های 1404 و 1405
• اشباع ظرفیت صرافی‌های ارز دیجیتال در ایران

میانگین مدت زمان فعالیت صرافی‌ها پیش از تعطیل شدن در ایران

در جدول زیر، طول عمر فعالیت صرافی‌های ایرانی که تعطیل شده‌اند را مشاهده می‌کنید.

میانگین مدت زمان فعالیت صرافی‌های تعطیل‌شده در ایران 3.8 سال است. این شاخص می‌تواند به‌عنوان یک معیار سنجش ریسک در انتخاب صرافی‌های ارز دیجیتال مورد استفاده قرار گیرد. کاربرانی که قصد انتخاب صرافی دارند، باید بدانند که پلتفرم‌های با سابقه کمتر از 3.8 سال، هنوز از نظر تاریخی در بازه پرریسک قرار دارند. صرافی‌هایی که موفق به عبور از این بازه زمانی می‌شوند، احتمال رسیدن به وضعیت پایداری بیشتری را دارند.

آمار فاجعه‌بار اطلاع‌رسانی صرافی‌ها پیش از پایان فعالیت

شاید نگران‌کننده‌ترین بخش این گزارش، نحوه خروج صرافی‌ها از بازار باشد. بررسی کارشناسان ایران بروکر نشان می‌دهد:

• تنها 8 صرافی (9 درصد) با اطلاع‌رسانی قبلی فعالیت خود را متوقف کردند.
• 80 صرافی (91 درصد) بدون اطلاع‌رسانی قبلی فعالیت خود را پایان دادند.

این آمار تصویری واضح از فقدان چارچوب قانونی کارآمد در اکوسیستم صرافی‌های ارز دیجیتال در ایران ارائه می‌دهد. اینکه 91 درصد صرافی‌ها بدون کوچک‌ترین اطلاع‌رسانی قبلی به کار خود پایان داده‌اند یا از دسترس خارج شده‌اند، نشان‌دهنده عدم پایبندی بسیاری از این مجموعه‌ها به حقوق اولیه سرمایه‌گذاران است. نبود یک سازوکار نظارتی شفاف، باعث شده تا برخی از صرافی‌ها بتوانند بدون پاسخگویی، دارایی‌های کاربران را در معرض ریسک قرار داده و ناگهان از دسترس خارج شوند.

کلام پایانی

گزارش حاضر نشان می‌دهد که اکوسیستم صرافی‌های ارز دیجیتال در ایران در وضعیت گذار قرار دارد. ورود از مرحله رشد بی‌رویه به مرحله غربالگری و حذف تعدادی از صرافی‌ها پدیده‌ای طبیعی است؛ اما آنچه در این میان نگران‌کننده است، فقدان نظارت کارآمد و اثرگذار برای محافظت از دارایی‌های مردم است.

آمار بالای تعطیل شدن صرافی‌ها بدون اطلاع‌رسانی، زخمی عمیق بر اعتماد عمومی سرمایه‌گذاران ایرانی به این اکوسیستم وارد کرده است. نهادهای ناظر و تصمیم‌گیر برای جلوگیری از ضایع شدن بیشتر حقوق سرمایه‌گذاران ایرانی، باید هرچه سریع‌تر برای سامان‌دهی و وضع قوانین شفاف و قابل اجرا اقدام کنند. تا آن زمان، مسئولیت اصلی تحقیق و ارزیابی ریسک، همچنان بر دوش سرمایه‌گذاران است.