بررسی عوامل موثر بر نرخ ارز | بررسی نرخ ارز در ایران

چرا نرخ دلار گاهی در مدت کوتاهی چند هزار تومان افزایش پیدا می‌کند و در مقاطعی دیگر کاهش‌های شدیدی می‌یابد؟ پاسخ این پرسش در ایران فقط محدود به عواملی سیاسی نیست و به مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی هم مرتبط است. تورم، سیاست‌های پولی، عرضه و تقاضای ارز و درآمدهای نفتی در کنار رویدادهای سیاسی از مهم‌ترین عواملی هستند که می‌توانند مسیر حرکت نرخ ارز را تغییر دهند.

در این مقاله از ایران بروکر مهم‌ترین عوامل موثر بر نرخ ارز در ایران و نحوه تأثیر هر یک از این متغیرها بر بازار ارز را به‌صورت دقیق بررسی خواهیم کرد.

نرخ ارز چیست و چگونه تعیین می‌شود؟

نرخ ارز قیمتی است که بر اساس آن، واحد پول یک کشور با واحد پول کشور دیگر مبادله می‌شود و در واقع بیانگر ارزش پول ملی در برابر ارزهای خارجی است. این شاخص از متغیرهای مهم در اقتصاد کلان و بازارهای مالی محسوب می‌شود؛ زیرا بر تجارت خارجی، هزینه واردات، درآمدهای صادراتی و سطح عمومی قیمت‌ها تأثیر مستقیم دارد.

در ایران، سیاست‌گذاری و مدیریت بازار ارز به‌طور رسمی بر عهده بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران است که از طریق تعیین چارچوب‌های ارزی، نظارت بر بازگشت ارز حاصل از صادرات و مدیریت جریان‌های ارزی و راه‌اندازی بسترهای معاملاتی مانند سامانه‌های رسمی مبادله ارز، در تنظیم بازار نقش دارد.

بااین‌حال، سطح نهایی نرخ ارز در عمل تحت‌تأثیر سیایت‌های دیگری در بازار شکل می‌گیرد و عواملی مانند میزان درآمدهای ارزی کشور، حجم واردات، شرایط اقتصادی و انتظارات فعالان بازار می‌توانند بر تغییرات آن اثر بگذارند. ازاین‌رو، نرخ ارز در ایران حاصل ترکیبی از سیاست‌های تنظیمی بانک مرکزی و سازوکارهای بازار در بستر اقتصاد کشور است.

عوامل موثر بر نرخ ارز

• تورم
• نرخ بهره و سیاست‌های پولی
• عرضه و تقاضای ارز
• درآمدهای نفتی و صادرات
• رویدادهای سیاسی و ژئوپلیتیکی
• مداخله بانک مرکزی در بازار ارز
• رشد نقدینگی و کسری بودجه
• رشد اقتصادی و تولید ناخالص داخلی

نرخ ارز، گرچه در نگاه اول صرفاً یک عدد روزانه در خبرها یا صرافی‌ها به‌نظر می‌رسد، اما در پس آن، مجموعه‌ای پیچیده از نیروهای اقتصادی و سیاسی در حال اثرگذاری هستند. مهم‌ترین عوامل موثر بر نرخ ارز را در ادامه توضیح داده‌ایم.

تورم

تورم به افزایش مستمر سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات در یک اقتصاد گفته می‌شود. زمانی که نرخ تورم بالا باشد، قدرت خرید پول ملی به تدریج کاهش پیدا می‌کند؛ یعنی با مقدار ثابتی از پول، کالاها و خدمات کمتری نسبت به گذشته قابل خریداری خواهد بود. این کاهش قدرت خرید یکی از عوامل مهم تضعیف ارزش پول ملی در برابر ارزهای خارجی محسوب می‌شود.

برای مثال، در سال‌های ۱۳۹۷ تا به این لحظه، اقتصاد ایران با نرخ‌های تورم بالا مواجه بوده است. در همین دوره‌ها، بسیاری از خانوارها و سرمایه‌گذاران برای حفظ ارزش دارایی‌های خود به بازارهایی مانند ارز، طلا و مسکن روی آوردند. افزایش تقاضا برای دلار و سایر ارزهای خارجی در کنار رشد سطح عمومی قیمت‌ها، یکی از عوامل مهم افزایش نرخ ارز در این سال‌ها محسوب می‌شود.

بنابراین، تورم بالا نه تنها قدرت خرید شهروندان را کاهش می‌دهد؛ بلکه با افزایش تقاضا برای ارز خارجی، در بلندمدت فشار صعودی قابل‌توجهی بر نرخ ارز وارد کرده و منجر به کاهش ارزش ریال در برابر ارزهای بین‌المللی می‌شود.

نرخ بهره و سیاست‌های پولی

نرخ بهره، که بیانگر هزینه استفاده از پول است، یکی از ابزارهای کلیدی سیاست پولی بانک مرکزی برای مدیریت نقدینگی، کنترل تورم و تنظیم فعالیت‌های اقتصادی محسوب می‌شود.

در چارچوب نظری اقتصاد کلان، افزایش نرخ بهره معمولاً باعث کاهش تقاضا برای ارز خارجی می‌شود؛ زیرا با بالارفتن سود سپرده‌های بانکی، نگهداری پول ملی جذاب‌تر می‌شود و بخشی از نقدینگی از بازارهایی مانند ارز، طلا یا مسکن به سمت سیستم بانکی هدایت می‌شود. در بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته مانند آمریکا و کشورهای اروپایی، افزایش نرخ بهره اغلب به تقویت ارزش پول ملی منجر می‌شود؛ چراکه علاوه‌بر جذب نقدینگی داخلی، سرمایه‌گذاران خارجی نیز برای کسب بازدهی بالاتر وارد آن کشور می‌شوند.

بااین‌حال، در ایران اثر نرخ بهره بر بازار ارز همواره قطعی و قابل پیش‌بینی نیست. چند عامل ساختاری در این موضوع نقش دارند:

• تورم بالا و انتظارات تورمی: اگر نرخ تورم مداوم بسیار بالاتر از نرخ سود بانکی باشد، سود واقعی (نرخ بهره واقعی) منفی شده و انگیزه نگهداری ریال در سیستم بانکی را از بین می‌برد
  • برای مثال در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ افزایش نرخ سود بانکی تا حدودی موجب کاهش فشار تقاضا در بازار ارز شد، اما به دلیل بالا بودن نرخ تورم، تأثیر این سیاست محدود و موقتی بود.
• محدودیت‌های بازار مالی و جریان سرمایه: به دلیل محدودیت‌های بین‌المللی، جریان آزاد سرمایه مانند اقتصادهای باز عمل نمی‌کند؛ بنابراین افزایش نرخ بهره الزاماً به ورود سرمایه خارجی منجر نمی‌شود.
• بی‌اعتمادی یا نااطمینانی اقتصادی: در شرایط نااطمینانی، حتی افزایش نرخ سود نیز ممکن است نتواند تقاضا برای ارز را کاملا کنترل کند.

عرضه و تقاضای ارز

یکی از پایه‌ای‌ترین عوامل تعیین قیمت ارز، میزان عرضه و تقاضا در بازار است. اگر تقاضا برای ارز خارجی افزایش یابد و عرضه آن ثابت بماند یا کاهش پیدا کند، نرخ ارز افزایش خواهد یافت.

• واردات کالا: نیاز به تأمین مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای و نهایی.
• سفرهای خارجی: نیاز به ارز برای هزینه‌های سفر و گردشگری.
• سرمایه‌گذاری خارجی (و خروج سرمایه): در نااطمینانی‌های اقتصادی، فعالان اقتصادی ممکن است برای حفظ ارزش دارایی‌های خود اقدام به خرید ارز یا خروج سرمایه کنند.
• نگرانی‌های اقتصادی و سیاسی: افزایش ریسک سیاسی و اقتصادی، تقاضا برای ارز را به‌عنوان یک دارایی امن افزایش می‌دهد.

از سوی دیگر، عرضه ارز عمدتاً از طریق درآمدهای نفتی، صادرات غیرنفتی و ورود سرمایه‌گذاری خارجی تأمین می‌شود. کاهش در این منابع عرضه، مستقیماً بر قیمت ارز اثرگذار است.

برای مثال، در ماه‌های پایانی سالدر ایران معمولاً به دلیل افزایش واردات کالا، تسویه حساب شرکت‌ها و رشد تقاضای سفرهای خارجی، تقاضا برای ارز افزایش پیدا می‌کند. اگر عرضه ارز، متناسب با این افزایش تقاضا رشد نکند، بازار با فشار صعودی مواجه شده و نرخ ارز افزایش می‌یابد.

درآمدهای نفتی و صادرات

اقتصاد ایران بخش زیادی از ارز موردنیاز خود را از فروش نفت و صادرات غیرنفتی (مانند محصولات پتروشیمی، فولاد، مواد معدنی و خدمات) به‌دست می‌آورد.

• حالت اول: وقتی ایران نفت بیشتری بفروشد یا قیمت نفت بالا باشد، دلار و ارز بیشتری وارد کشور می‌شود. در این حالت دولت و بانک مرکزی می‌توانند ارز بیشتری به بازار عرضه کنند و معمولاً فشار برای افزایش قیمت دلار کمتر می‌شود.
• حالت دوم: اگر فروش نفت کم شود یا به دلیل تحریم‌ها و محدودیت‌ها دسترسی به درآمدهای ارزی سخت‌تر شود، ارز کمتری وارد کشور می‌شود. وقتی عرضه ارز در بازار کاهش پیدا کند، معمولاً قیمت دلار و سایر ارزها افزایش پیدا می‌کند.

در کنار نفت، صادرات غیرنفتی یا خدمات نیز مهم است. هرچه صادرات این کالاها بیشتر باشد، ارز بیشتری وارد اقتصاد می‌شود و این موضوع می‌تواند به ثبات بیشتر بازار ارز و کنترل نوسانات آن کمک کند.

پس از اعمال تحریم‌های نفتی آمریکا در سال 2012 و تشدید آن در 2019، صادرات نفت ایران کاهش یافت و دسترسی کشور به بخشی از درآمدهای ارزی محدود شد. کاهش ورود ارز به اقتصاد باعث شد عرضه ارز در بازار تحت فشار قرار گیرد و نرخ دلار در سال‌های بعد روندی افزایشی را تجربه کند. در مقابل، هر زمان صادرات نفت یا قیمت جهانی نفت افزایش یافته، توان دولت برای عرضه ارز نیز بیشتر شده است.

رویدادهای سیاسی و ژئوپلیتیکی

بازار ارز به شدت نسبت به اخبار و تحولات سیاسی حساس است. رویدادهایی مانند مذاکرات هسته‌ای، اعمال تحریم‌های جدید، تنش‌های منطقه‌ای یا توافقات سیاسی می‌توانند در مدت کوتاهی انتظارات بازار را تغییر دهند.

در اقتصاد ایران، بسیاری از جهش‌های ارزی در دوره‌هایی رخ داده‌اند که نااطمینانی سیاسی افزایش یافته است. برای مثال، اعلام تحریم‌های جدید یا شکست مذاکرات بین‌المللی می‌تواند باعث افزایش تقاضا برای ارز شود؛ زیرا فعالان اقتصادی احتمال کاهش دسترسی کشور به منابع ارزی را در نظر می‌گیرند.

برای مثال به کاهش نرخ ارز در تاریخ حدودی 24 و 25 خرداد 1405 توجه کنید. با انتشار اخباری مبنی بر توافق میان ایران و آمریکا و امیدواری برای کاهش تنش‌ها، نرخ ارز خارجی ریزش پیدا کرد.

به همین دلیل، تحلیلگران بازار ارز علاوه‌بر متغیرهای اقتصادی، تحولات سیاسی و ژئوپلیتیکی را نیز به‌دقت دنبال می‌کنند.

مداخله بانک مرکزی در بازار ارز

بانک مرکزی به‌عنوان نهاد اصلی سیاست‌گذار پولی، ابزارهای مختلفی برای مدیریت بازار ارز در اختیار دارد. یکی از مهم‌ترین این ابزارها عرضه مستقیم ارز در بازار است.

بانک مرکزی می‌تواند از طریق بازار متشکل ارزی، سامانه نیما یا سایر سازوکارهای رسمی اقدام به تزریق ارز کند تا از نوسانات شدید قیمت جلوگیری شود. همچنین اعمال محدودیت‌های ارزی، مدیریت تقاضا یا تغییر مقررات مربوط به صادرات و واردات ارز از دیگر ابزارهای سیاست‌گذاری در این حوزه هستند.

بهتر است بدانید این مداخلات معمولاً در کوتاه‌مدت می‌توانند بر روند بازار اثر بگذارند، اما اثرگذاری بلندمدت آن‌ها تا حد زیادی به شرایط کلان اقتصادی و میزان ذخایر ارزی کشور بستگی دارد.

رشد اقتصادی و تولید ناخالص داخلی (GDP)

افزایش تولید ناخالص داخلی نشان از بهبود وضعیت اقتصادی دارد؛ در این میان، رشد مستمر تولید و بهره‌وری که با تقویت صادرات همراه است، می‌تواند با افزایش درآمدهای ارزی، به تثبیت و تقویت پول ملی در بلندمدت کمک کند.

بااین‌حال، در اقتصاد ایران نقش این عامل نسبت به برخی اقتصادهای توسعه‌یافته کمتر است. دلیل اصلی آن وابستگی بالای درآمدهای ارزی به نفت و همچنین محدودیت‌های صادراتی ناشی از تحریم‌ها است.

رشد نقدینگی و کسری بودجه دولتی

یکی از عوامل مهم در تحلیل بازار ارز ایران، رشد نقدینگی و کسری بودجه دولت است. زمانی که دولت با کسری بودجه مواجه می‌شود، برای تأمین منابع مالی به روش‌هایی مانند استقراض از بانک مرکزی یا افزایش پایه پولی روی می‌آورد.

افزایش حجم پول در اقتصاد به رشد نقدینگی منجر می‌شود و اگر این رشد با افزایش تولید همراه نباشد، می‌تواند باعث افزایش تورم شود. در چنین شرایطی بخشی از نقدینگی موجود به سمت بازار دارایی‌ها از جمله ارزهای خارجی حرکت می‌کند.

به همین دلیل بسیاری از اقتصاددانان معتقد هستند در اقتصاد ایران، رشد نقدینگی و کسری بودجه دولتی از عواملی هستند که حتی بیش از برخی شاخص‌های متداول مانند GDP می‌توانند منجر به رشد نرخ ارز خارجی مانند دلار و یورو شود.

چرا نرخ ارز در ایران نسبت به سایر کشورها متفاوت رفتار می‌کند؟

در بسیاری از کشورهای ابر اقتصاد، نرخ ارز عمدتاً تحت‌تأثیر متغیرهای اقتصادی مانند نرخ بهره، تورم، رشد اقتصادی، تراز تجاری و جریان سرمایه تعیین می‌شود؛ اما در ایران متغیرهای دیگری هم نقش پررنگی در بازار ارز دارند. به همین دلیل، تحلیل نرخ ارز در ایران تنها با بررسی شاخص‌های اقتصادی امکان‌پذیر نیست.

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های اقتصاد ایران با بسیاری از کشورها، وابستگی قابل توجه درآمدهای ارزی به صادرات نفت است. در نتیجه هرگونه تغییر در میزان فروش نفت، قیمت جهانی نفت یا دسترسی کشور به درآمدهای حاصل از آن می‌تواند مستقیماً بر عرضه ارز اثر بگذارد.

عامل مهم دیگر، تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های بین‌المللی است. حتی در شرایطی که کشور درآمد ارزی مناسبی داشته باشد، محدودیت در نقل‌وانتقال پول و دسترسی به منابع ارزی می‌تواند عرضه ارز در بازار داخلی را تحت‌تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، بازار ارز ایران معمولاً نسبت به اخبار سیاسی و تحولات بین‌المللی واکنش بیشتری نسبت به بسیاری از اقتصادهای دیگر نشان می‌دهد.

همچنین در ایران انتظارات تورمی نقش بسیار مهمی در رفتار بازار ارز دارد. زمانی که مردم و فعالان اقتصادی انتظار افزایش تورم یا کاهش ارزش پول ملی را داشته باشند، تقاضا برای ارز افزایش پیدا می‌کند؛ حتی اگر در کوتاه‌مدت تغییر محسوسی در متغیرهای اقتصادی رخ نداده باشد.

کدام عامل بیشترین تأثیر را بر نرخ ارز در ایران دارد؟

در بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته، عواملی مانند نرخ بهره، تورم و تراز تجاری نقش اصلی را در تعیین نرخ ارز ایفا می‌کنند؛ اما در ایران ساختار اقتصادی و شرایط سیاسی باعث شده است مجموعه‌ای از عوامل به‌صورت همزمان بیشترین اثر را بر بازار ارز داشته باشند. مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:

• تحریم‌ها
• درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت
• انتظارات تورمی
• رشد نقدینگی

کلام پایانی | بررسی عوامل تاثیرگذار بر نرخ ارز

اگر بخواهیم بازار ارز را خیلی خلاصه توصیف کنیم، باید بگوییم: تحریم‌های اقتصادی دسترسی کشور به منابع ارزی را محدود می‌کنند که خود منجر به کاهش عرضه ارز در بازار می‌شوند. از سوی دیگر، کاهش درآمدهای نفتی نیز مستقیما بر میزان ارز در دسترس تأثیر می‌گذارد. در کنار این عوامل، انتظارات تورمی و رشد نقدینگی نیز باعث افزایش تقاضا برای ارز دلار یا یورو شوند و به رشد نرخ ارز خارجی دامن بزنند.

در واقع هر تغییر در این متغیرها می‌تواند مانند قطعه‌ای از یک پازل عمل کند و در نهایت تصویر جدیدی از بازار ارز بسازد. به همین دلیل، تحلیل نرخ ارز تنها با نگاه به قیمت امروز دلار ممکن نیست؛ بلکه نیازمند درک مجموعه عواملی است که در این مقاله بررسی شد.