بورس انرژی چیست؟ نحوه معامله در بورس انرژی

آیا می‌دانستید در بازار سرمایه ایران، امکان معامله برق، فرآورده‌های نفتی، گاز و سایر حامل‌های انرژی نیز وجود دارد؟ این معاملات در بازاری تخصصی به نام بورس انرژی انجام می‌شود؛ بازاری که با وجود نقش مهم آن در اقتصاد کشور، هنوز برای بسیاری از سرمایه‌گذاران ناشناخته است.

در این مقاله از ایران بروکر، بورس انرژی را به زبان ساده معرفی می‌کنیم و نحوه معامله در بورس انرژی، شرایط ورود و کالاهای قابل معامله را به‌صورت کامل بررسی خواهیم کرد.

بورس انرژی چیست؟

بورس انرژی بازاری تحت نظارت سازمان بورس است که به‌منظور سامان‌دهی معاملات حامل‌های انرژی، ایجاد شفافیت قیمتی و تسهیل خرید و فروش محصولات مرتبط با انرژی درسال 1391 تأسیس شده است.

پیش از شکل‌گیری این بازار، معاملات حامل‌های انرژی اغلب خارج از سازوکارهای معاملاتی بورس انجام می‌شد که امکان کشف قیمت واقعی و عادلانه را محدود می‌کرد. اکنون در این بازار، عرضه‌کنندگان و خریداران سفارش‌های خود را ثبت می‌کنند و قیمت کالا یا اوراق بر اساس میزان عرضه و تقاضا مشخص می‌شود.

از مهم‌ترین اهداف راه‌اندازی بورس انرژی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• شفاف‌سازی فرایند کشف قیمت حامل‌های انرژی
• ایجاد دسترسی منصفانه به بسترهای معاملاتی
• ایجاد سازوکارهای استاندارد برای انجام معاملات، تسویه و تحویل و کاهش ریسک‌های معاملاتی
• استانداردسازی قراردادها و فرایند تسویه
• تأمین مالی شرکت‌های فعال در حوزه انرژی
• ایجاد ابزارهای لازم برای مدیریت نوسان قیمت
• توسعه معاملات انرژی در بازار داخلی و بین‌المللی

بازارها و فعالیت‌های بورس انرژی ایران

بازارهای بورس انرژی باتوجه‌به نوع دارایی، شیوه معامله و نحوه تسویه از یکدیگر تفکیک می‌شوند. مهم‌ترین بخش‌های آن شامل بازار فیزیکی، بازار مشتقه، بازار برق و بازار سایر اوراق بهادار است که این بازارها را می‌توانید در سایت بورس انرژی مشاهده کنید.

همچنین معاملات کالاها می‌توانند در رینگ داخلی یا رینگ بین‌الملل انجام شوند.

رینگ داخلی برای معاملات داخل کشور و بین فعالان داخلی استفاده می‌شود.
رینگ بین‌الملل بستری برای عرضه برخی کالاهای انرژی به خریداران خارجی است و نقش مهمی در توسعه صادرات محصولات انرژی دارد.

بازار فیزیکی

بازار فیزیکی مهم‌ترین بخش سایت بورس انرژی است. در این بازار، کالاهای واقعی معامله می‌شوند. از جمله کالاهای قابل معامله در بازار فیزیکی می‌توان نفت خام، فرآورده‌های نفتی، گاز، برق و سایر حامل‌های انرژی پذیرفته‌شده در بورس را نام برد. خریداران پس از انجام معامله، کالا را مطابق شرایط قرارداد تحویل می‌گیرند. بیشتر متقاضیان بازار فیزیکی، شرکت‌های تولیدی و مصرف‌کنندگان عمده هستند.

می‌توانید تمام محصولات قابل معامله در بازار فیزیکی بورس انرژی را اینجا مشاهده کنید.

بازار مشتقه

در بازار مشتقه به‌جای خرید مستقیم کالا، قراردادها و اوراق مبتنی بر دارایی پایه معامله می‌شوند. قرارداد سلف موازی استاندارد، قرارداد آتی و اختیار معامله از ابزارهای این بازار هستند. این ابزارها می‌توانند برای تأمین مالی یا مدیریت ریسک تغییرات قیمت استفاده شوند.

بازار برق

بازار برق بورس انرژی بستری برای خرید و فروش برق میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان واجد شرایط است. در این بازار، برق، برق سبز و برق آزاد به‌صورت فیزیکی و مشتقه عرضه می‌شود. شرایط خرید و فروش برق، نوع قرارداد و الزامات حضور در هر تابلو بر اساس مقررات و اطلاعیه‌های مربوط تعیین می‌شود.

بازار سایر اوراق بهادار

در بازار سایر اوراق بهادار، ابزارهایی مانند گواهی سپرده حامل‌های انرژی، گواهی ظرفیت، گواهی صرفه‌جویی انرژی و بعضی صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله عرضه می‌شوند. اشخاص حقیقی بیشتر از طریق این بازار به معاملات بورس انرژی دسترسی پیدا می‌کنند.

چه کالاهایی در بورس انرژی معامله می‌شوند؟

این بازار طیف گسترده‌ای از حامل‌های انرژی و محصولات مرتبط را پوشش می‌دهد و نوع کالا، شرایط عرضه و امکان معامله آن به پذیرش کالا و مقررات بازار مربوط بستگی دارد. مهم‌ترین گروه‌های کالایی قابل معامله در بورس انرژی عبارت‌اند از:

• برق: معاملات برق یکی از بخش‌های مهم است که به تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بزرگ (صنایع) اجازه می‌دهد برق را در بستری رقابتی تهیه کنند.
• نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی: بنزین، گازوئیل، نفت سفید، نفت کوره و مازوت، نفتا، گاز مایع (LPG)، سوخت جت و انواع برش‌های هیدروکربنی
• سایر حامل‌ها و محصولات انرژی: متانول، اتانول، هیدروژن، قطران، اکستراکت، انواع حلال‌ها و برخی محصولات و برش‌های هیدروکربنی

فهرست کالاهای قابل معامله در بورس انرژی ثابت نیست؛ پذیرش هر محصول به شرایط و مقررات بورس انرژی و اطلاعیه‌های عرضه آن بستگی دارد. برای مشاهده فهرست به‌روز کالاهای پذیرفته‌شده و عرضه‌های جاری، باید به اطلاعیه‌های رسمی سایت بورس انرژی مراجعه کرد.

نحوه معامله در بورس انرژی

معامله در بورس انرژی برای همه افراد به یک شکل انجام نمی‌شود و نحوه ورود به این بازار به نوع دارایی موردنظر بستگی دارد. برای مثال، سرمایه‌گذاری در صندوق‌های قابل معامله یا برخی اوراق مالی با کد بورسی عادی امکان‌پذیر است، اما خرید کالاهای فیزیکی یا فعالیت در برخی بازارهای تخصصی بورس انرژی، مستلزم دریافت کد معاملاتی اختصاصی و ثبت‌نام در کارگزاری دارای مجوز و دسترسی لازم برای انجام معاملات موردنظر در بورس انرژی است.

مراحل کلی خرید و فروش در بورس انرژی عبارت‌اند از:

• ثبت‌نام در سجام و تکمیل احراز هویت و دریافت کد بورسی عادی
• انتخاب کارگزاری بورس انرژی مجاز و افتتاح حساب
• دریافت کد معاملاتی متناسب (علاوه‌بر کد بورسی عادی، بسته به نوع بازار نیاز به دریافت یک کد معاملاتی ویژه بورس انرژی دارید)
• بررسی اطلاعیه عرضه یا مشخصات نماد معاملاتی
• تأمین وجه یا ضمانت‌های موردنیاز
• ثبت سفارش خرید یا فروش
• انجام معامله و تکمیل فرایند تسویه
• تحویل کالا، نگهداری و فروش اوراق بر اساس نوع قرارداد

پس از فعال شدن دسترسی، سفارش‌ها از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری ثبت می‌شوند. در معاملات بازار فیزیکی، پس از انجام معامله، فرایند تسویه و تحویل کالا نیز مطابق مقررات بورس انرژی انجام خواهد شد. اما در معاملات اوراق بهادار یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری، روال معامله مشابه خرید و فروش سایر اوراق در بازار سرمایه است.

مدارک مورد نیاز برای ثبت‌نام در بورس انرژی

مدارک ثبت‌نام بورس انرژی باتوجه‌به حقیقی یا حقوقی‌بودن متقاضی و نوع بازار متفاوت است. برای دریافت کد بورسی عادی، اطلاعات هویتی، شماره تلفن همراه به نام متقاضی، نشانی، شماره شبای بانکی و تکمیل احراز هویت لازم است.

اشخاص حقوقی و متقاضیان بازار فیزیکی ممکن است به مدارک بیشتری نیاز داشته باشند، از جمله:

• اساسنامه و آگهی تأسیس شرکت
• آخرین تغییرات ثبت‌شده شرکت
• مدارک هویتی مدیرعامل و صاحبان امضای مجاز
• معرفی نماینده برای انجام معاملات
• اطلاعات حساب بانکی شرکت
• مجوزهای فعالیت و بهره‌برداری
• اطلاعات مالی و مالیاتی
• فرم‌های درخواست کد و تعهدنامه‌های کارگزاری

کارگزاری بورس انرژی می‌تواند باتوجه‌به نوع کالا، بازار و شرایط تسویه، مدارک تکمیلی دیگری نیز درخواست کند.

نحوه دریافت کد معاملاتی بورس انرژی

کد معاملاتی بورس انرژی با کد بورسی تفاوت دارد. کد بورسی، شناسه عمومی سرمایه‌گذار در بازار سرمایه است؛ اما برای فعالیت در برخی بازارهای بورس انرژی، به کد معاملاتی اختصاصی همان بازار نیز نیاز خواهید داشت.

دریافت این کد مستلزم طی کردن مراحل احراز هویت در کارگزاری بورس انرژی است. پس از تکمیل مدارک در سامانه سجام، درخواست شما توسط کارگزار بررسی می‌شود. سپس کارگزار مدارک را به شرکت سپرده‌گذاری مرکزی ارسال کرده و پس از تأیید نهایی، کد معاملاتی اختصاصی بورس انرژی برای شما صادر می‌شود. این کد تنها در بورس انرژی اعتبار دارد و برای معامله در سایر بازارها (مثل بورس اوراق بهادار) باید کدهای جداگانه داشته باشید.

کارمزد معاملات بورس انرژی

مانند هر بازار دیگری، انجام معامله در بورس انرژی شامل هزینه‌هایی است که با نام کارمزد شناخته می‌شوند. این کارمزدها توسط سازمان بورس و اوراق بهادار تعیین می‌شود و شامل کارمزد خرید و فروش و سایر هزینه‌های معاملاتی است.

کارمزد خرید و فروش درصدی از ارزش کل معامله که به کارگزار، بورس انرژی، شرکت سپرده‌گذاری و مدیریت فناوری پرداخت می‌شود. همچنین ممکن است هزینه‌هایی بابت انبارداری، بازرسی کالا یا مالیات ارزش افزوده (بسته به نوع کالا و قرارداد) به قیمت نهایی اضافه شود.

مزایا و معایب معامله در بورس انرژی ایران

بورس انرژی با فراهم کردن بستر معاملاتی سازمان‌یافته، به شفافیت فرایند معاملات و کشف قیمت رقابتی کمک می‌کند و سازوکارهای استانداردی برای تسویه و تحویل در اختیار طرفین قرار می‌دهد. بااین‌حال، شرایط و الزامات دسترسی به برخی بازارها و ابزارهای بورس انرژی برای اشخاص حقیقی و حقوقی متفاوت است و الزامات تحویل یا تسویه باعث می‌شود ورود به این بازار بدون آموزش بورس انرژی و بررسی دقیق قراردادها مناسب نباشد.

در جدول زیر مزایا و معایب بورس انرژی را مطالعه می‌کنید.

کلام پایانی | بورس انرژی چیست؟ برای سرمایه‌گذاری مناسب است؟

بورس انرژی یکی از بازارهای تخصصی و مهم بازار سرمایه ایران است که با ایجاد شفافیت در معاملات حامل‌های انرژی، فرصت‌های متنوعی برای سرمایه‌گذاری و تأمین مالی فراهم می‌کند. بااین‌حال آشنایی با ساختار بازارهای بورس انرژی، انواع کالاها و ابزارهای قابل معامله، شرایط ورود به هر بازار، نحوه تسویه و تعهدات طرفین، از مهم‌ترین مواردی است که پیش از هرگونه معامله باید مورد توجه قرار گیرد. همچنین شرایط دسترسی به بازارهای مختلف برای همه سرمایه‌گذاران یکسان نیست و نوع معامله، دارایی موردنظر و مقررات مربوطه می‌تواند الزامات متفاوتی داشته باشد..

در نتیجه، بورس انرژی برای همه سرمایه‌گذاران یک گزینه یکسان نیست؛ پیش از ورود باید متناسب با هدف، میزان سرمایه، سطح دانش و ریسک‌پذیری خود، بازار و ابزار معاملاتی مناسب را انتخاب کنید.